Kansengelijkheid bij onze commissies

Kansenongelijkheid is een serieus probleem. Ook al staat het hoog op de maatschappelijke agenda, de dagelijkse praktijk laat zien dat factoren als afkomst en handicap kinderen op scholen belemmeren. Op een symposium gingen leden van een aantal commissies van Onderwijsgeschillen hierover in gesprek.

‘Vandaag nodigen we experts uit op het gebied van mensenrechten, meertaligheid en niveautesten om ons scherp te houden, om te leren van alle inzichten die er zijn op het gebied van kansengelijkheid’, aldus initiatiefnemer en directeur-bestuurder Cécile de Vos. ‘Een gelijke behandeling van leerlingen staat voorop bij de adviezen van de Geschillencommissie passend onderwijs, de Landelijke Klachtencommissie Onderwijs en de Landelijke Bezwaaradviescommissie Toelaatbaarheidsverklaring.’

Bekijk video

Papier versus praktijk

Zelfstandig mensenrechten onderzoeker Alicia Dibbets was betrokken bij het parlementair onderzoek van de Eerste Kamer ‘Gelijk recht doen’ en deed onderzoek naar discriminatie van kinderen met een beperking bij toegang tot het primair onderwijs. Dibbets: ‘In het onderwijs is veel verborgen leed. We hebben mooie wetten, maar in de praktijk nemen discriminatie ervaringen alleen maar toe. We zien bijvoorbeeld nog steeds stagediscriminatie, pesten van LHBTIQ-leerlingen en gebruik van stereotypen in schoolboeken.

Ga in gesprek

Ze schetste mechanismen en patronen waardoor discriminatie blijft bestaan. Voor haar is discriminatie van kinderen met een beperking bij toegang tot het onderwijs een ‘wicked problem’. Het wordt herkend, maar omdat organisaties er ieder met een eigen blik aan werken, is het een taai vraagstuk en wordt het beperkt aangepakt. Dibbets: ‘Daarom zijn maatregelen in de praktijk vaak afhankelijk van individuele initiatieven en dan heeft een kind helaas geluk of pech. Mijn boodschap: ga in gesprek met elkaar en bespreek hoe je over kinderen met een beperking denkt. Zijn je inzichten en ideeën bevorderend of staan ze gelijkheid juist in de weg?’ Dat gesprek zorgt volgens haar voor meer bewustzijn over vooroordelen en dat kan de basis zijn voor oplossingen.

Probleemwoorden

Taal is één van haar aanknopingspunten voor verbetering. Dibbets: ‘Let op het taalgebruik van regelgeving en in beleidstukken. Wees je bewust van negatieve of positieve beeldvorming die ermee gepaard gaat. Met woorden als thuiszitters en probleemleerlingen leg je het probleem bij de leerling in plaats van de omgeving.’

Meertalige mindset

Oprichter en directeur van de Rutu Foundation voor intercultureel meertalig onderwijs, Ellen-Rose Kambel ziet meertaligheid als sleutel tot kansengelijkheid in het onderwijs. De meeste mensen zijn meertalig, maar bijna alle onderwijssystemen zijn op één taal ingericht. Kambel pleit voor een meertalige mindset van leerkrachten en scholen. ‘Als je meerdere talen verwelkomt, dan is dat een verrijking voor de hele school. Niet straffen of verbieden van het spreken van je thuistaal zoals in sommige landen gebeurt, maar juist inzien dat meerdere talen het leren verrijken. Het negeren ervan leidt namelijk zelfs tot negatieve sociaal-emotionele effecten en vermindering van leerprestaties. Daarom moeten scholen oog krijgen voor de meertaligheid van hun leerlingen.’

Sneller leren

Aan de hand van een aantal misverstanden over meertaligheid en voorbeelden uit de praktijk onderbouwde ze haar inzichten. Zo haalde ze de mythe ‘hoe meer Nederlands er wordt gesproken, hoe beter de Nederlandse taalvaardigheid’ onderuit. Kambel: ‘Taalvaardigheden zijn juist overdraagbaar tussen talen. Stimuleer meerdere talen waardoor het leren van alle talen sneller gaat. Laten we met elkaar de schat aan meertaligheid die we in Nederland hebben inzetten voor alle kinderen.’

Ruimte

In haar werk voor de Geschillencommissie passend onderwijs heeft orthopedagoog José Wichers-Bots regelmatig het gevoel dat niet alle kinderen gelijke kansen krijgen. Ze ziet voor directeuren en leraren van scholen een belangrijke rol weggelegd. Wichers-Bots: ‘Leraren moeten autonomie krijgen om kinderen de ruimte te geven die zij nodig vinden voor ontwikkeling. Directeuren en leraren van scholen kunnen echt het verschil maken.’

Inrichting onderwijs

Volgens haar zijn de oorzaken van de groei van kansenongelijkheid: verwachtingen van leraren, inrichting van het onderwijs en het hanteren van dezelfde (kern)doelen voor ieder kind. ‘Leraren hebben (onbewuste) verwachtingen en hiermee sturen ze impliciet de prestaties van leerlingen. En als een leraar het gevoel heeft dat hij verschil kan maken, dan worden de prestaties ook beter. Het vraagt dus wat van je om je onderwijs goed in te richten, bijvoorbeeld met gedifferentieerd onderwijs en gepersonaliseerd leren. Bovendien vraag ik me sterk af of het behalen van dezelfde (kern)doelen voor ieder kind wel wenselijk en haalbaar is.’ Wat haar betreft dus werk aan de onderwijswinkel.

Kein Test

Wel plaatst ze een groot uitroepteken bij de bruikbaarheid van onderzoeksinstrumenten. Wichers-Bots: ‘Niveautesten zijn altijd etnocentrisch en één test zegt dus helemaal niks. Een intelligentietest meet bijvoorbeeld geen leervermogen. Baseer je conclusies altijd op meerdere onderzoeken en inzichten. Ik heb geleerd: Ein Test ist kein Test.’ Om kansengelijkheid te versterken haalt ze een aantal adviezen uit onderzoeken aan. ‘Focus op voldoende leertijd voor leerlingen om vakgerichte kennis te verwerven, hanteer een stijl van leidinggeven die de autonomie van de leraar respecteert en taakgericht ondersteunt en neem de context van de leeromgeving mee.’

Uitnodiging

Voordat de deelnemers in groepjes hun eyeopeners naar de dagelijkse praktijk van de commissies vertaalden, vatte vicevoorzitter Geschillencommissie passend onderwijs Domenica Ghidei de dag samen met haar hartenkreet. ‘Het is belangrijk om te onderkennen dat er sprake zou kunnen zijn van discriminatie. We moeten het beestje bij de naam durven noemen en niet in een kramp schieten. Iedereen maakt onderscheid: naast wie ga je zitten, welk label plak je op iemand, hoe beoordeel je iemand. Het is een opdracht aan ons allemaal om discriminatie te herkennen, erkennen en aan te pakken. De uitnodiging is om bij jezelf te onderzoeken of je bewust of onbewust onterecht onderscheid hebt gemaakt.’